داستان پند آموز تالشی
دورود چهمه نازهېنه بݖرۏهرێن و خوئهرێن
ئیگݖله راستیېه داستان و پیشامهد، جݖنوبیېه تالݖشی زݖبونی نه شݖمه خݖتمهت نݖۏیشتهمه، غهېرهزی داستانی خوندێ و پهند گێتێ، جݖسارهتهن، خاهݖش کهرݖم، ههر جݖگاې کو ئݖم نݖۏیشته کا ئهگه فݖکر کهرهن، چێ تالݖشینݖۏیسی ئیشکال و ئیراد دارݖ، شݖمه مێرهبونه دیلی نه ئهمه را بیناېی بݖکهرهن. شݖمه بیناېی چهمه چێمی سهر نیېهم، شݖمه کار بیشهک و گݖمون تالݖشینݖۏیسی فهرههنگ و دهستوری را شا، پیلله خݖتمهتی بݖکهرݖ دا چهمه ېاله ئوستادێن تالݖشینݖۏیسی دهستوری کا ئهۏون را چارهې بݖکهرݖن. نارتهر شݖمه بینایی و شݖمه مێرهبونی را ئی دݖنیا سݖپاسمهندیمه.
داستان: پیره ژێنهکی بݖرهمه لوکی نه مݖرا ئݖشتهن سیېا سهرنݖۏیسه داستانی ئݖنته ۏاته: ههمیشه ناجه داریم، فامیله خݖشی بݖکهریم و چݖمݖن خوئهرهزا پیگێریم، چݖمݖن زوئه بݖدهېم. ۏهختی چݖمݖن ئی ریشکه زوئه دانݖشگا شه، ئه دانݖشجوئه داۏره کا ئی گݖله خاسه کیله نه ئاشݖنا ئابه، ئهۏێن ېهندی دیلباخته بینه، پیشونا، ېهندی ژێن و شۊ بݖبین. کیله، نێداره خانݖۏادهې کوئا، ههر چݖ چݖمݖن زوئه پهند دومه، ۏاتݖمه؛ زوئه جان، چهۏون خانݖۏاده نێدارینه ئو ئهمه دارهندیمونه، چهمه فهرههنگێن دݖبݖندی نه ساې و جهفسار نیههرݖن، هیچ ئݖم لوئێن و پهندێن چݖمݖن زوئه گوشی نێدهشه، ئهې تهرسپێنه کهردݖمه ئو ۏاتݖمه: ئݖشتݖ نومی تهمونی چݖمݖن مال و مهنالی کا بهرېهنݖم. نێبه کݖ نێبه، هیچ چێ گوش خݖل نییا، ئݖشتهن دݖ پا ئی چهموشی کا دهکهردݖشه ئو ۏاتݖشه: ئیلا بیلا ئهز بی ئه کیله بݖبهرݖم.
ئیدفا خهۏهردار بیمه کݖ چݖمݖن زوئه ئه کیله بهرده ئو ئهې ئیسمار خوندهشه ئو ساده زݖندݖگی سهر گێتهشونه. ئی سال ېهندی نه غهر بیمونه، چهن دهفا زوئه ئݖشتهن ژێنی دهسی گێته، خازتݖشه؛ چݖمݖن که بان، ئهۏون که دیله را نێدومه، هیچ جوری نێشاېم، باۏهر بݖکهریم کݖ ئی روزی چݖمݖن ئهربابه زوئه بݖشی، گهداې کیله نه ژێن و شۊئه پهېمون دهۏهسی. ئݖم بݖژهن بیگێرێ کو چݖمݖن نومۏیلهکه خالی نی مودام مݖن کورکور دهې و ئهنتݖریک کهری و چهمه دهۏادهرهکه کݖلاگا مینی کا ئاتهشه پهسنه جیخاې.
ئی روزی چݖمݖن خوئهر مݖرا بیناېی کهرده ئو ۏاتݖشه: بݖختهره چهچولۏازی نه کاری بݖکهرهم دا ئݖشتݖ زوئه، ئݖشتهن ژێنی نه ئݖشتݖ که با، بهدهزینی کهمکهم کاری بݖکهرهم کݖ ئݖشتݖ گێشه، ئݖشتݖ زوئه چێمی کا بهرېهنهم و چێ چێمهتی ئاکهرهم.چݖمݖن زوئه ئو گێشه خهېلی خݖشبختینا، ههمه چهۏون زݖندݖگی ئهفسوسی ههرین. چݖمݖن گێشه، ئݖشتهن جانی چݖمݖن زوئه را فیدا کهری. خݖدا خوبه مݖن بݖکݖشݖ، چݖمݖن دهسی نه چݖمݖن زوئه ئاشېونه ۏهېرونه کهردݖمه. ههته کݖ چݖمݖن خالی ۏاتا، کاری کهردݖمه دا ئهۏێن بان، چݖمݖن که کو زݖندݖگی بݖکهرݖن. چهن ما کݖ دهۏېهرده، مݖن و چݖمݖن خالی شومه نهخشهې چیمونه: چݖمݖن خوئهرهزا کݖمهکی نه بیسهر و پا جݖۏونی ئهجیر کهردݖمونه دا بݖۏا؛ ئهز نارتهرون چݖمݖن گێشه نه سهر داریم. ئهې ههزار جوره نیرهنگ و کهلهکۏازی کار دوئه، زۊ به زۊ مهشناسه تیلیفونی نه چهمه که زهنگ ژهنی ېو ۏاې: ئݖشتݖ گێشه نه کار دارݖم. چݖمݖن زوئه را زهنگ ژَهنی ېو ۏاې: ئݖشتݖ ژێنهکی نه سهر دارݖم.
شݖمه سهری دهرد مهۏوئهرݖم، ېهۏاش ېهۏاش چهمه نهخشه گێته، چهۏون مینهمون ئیختݖلاف تابئادوئه، چݖمݖن زوئه شهک و دݖگݖمونی ۏیشتهر ئابه، ئهز نی چݖمݖن زوئه چێماېی کهریم و ۏاېم: ۏیندݖره، ئهز راست ۏاېم؛ ئه کیکا ئݖشتݖ پولی خاې ېو تݖ ۏازی دوئهشه.
چݖمݖن ئاۏرۊدار و بهفاداره گێشه! ئݖشتهن شۊ نه ۏاته: تݖ را بݖمێرݖم، ئݖسه کݖ چݖمݖن لوئه باۏهر نێکهری ېو ۏاې: ئهز بیئاۏرۊېمه. ئهگه مݖن خݖش نێداری، ئهگه فݖکر کهری، مݖن ئݖشتݖ سهری کݖلا نوئه ئو تݖ نه خهېونهت کهردهمه، هیچ غهمه دیل مهدار، ېهندی نه جودا ئابهم، بݖدا ههر کهس ئݖشتهن سهرنݖۏیسی دۊمله بوشو. چݖمݖن ساده زوئه، نێشاته ئݖشتهن ژێنهکی داشتێ ئو ئهې ۏیرݖها بێ، چهمه ۏازی ههردݖشه ئو ئݖشتهن ژێنهکی نه ۏاتݖشه: ئهمه بی ېهندی نه جودا ئابهم و چهمه ئیسمار و پهېمونی پێسݖندهم.چݖمݖن نوجهبا گێشه، بیدادگا ئو پاسگا ئو شݖکاېهت، ئݖشتن شۊئهر نه ۏاته: ئهز هیچی تݖ کو نێخام، هݖنده بݖوا ئیله ههزاناری نی نێخام، تهنخا بݖدا زۊته ئݖم بیئاۏروئی ېو ئݖم نوم بد نومی کو دهۏهزݖم. ۏهختی ئهۏێن جودا بینه، ئهلبهلی چݖمݖن خوئهرهزا، پیگێتݖمه، چݖمݖن زوئه دومه. ههر روز کݖ چهۏون ژێن و شۊئی کا دهۏېهری، چݖمݖن چێمی نه ۏینیم، زوئهم ناخوشئهفاله، خیېال کهریش، چݖمݖن زوئه، مهرده ئادهمی ېه کݖ زݖندݖگی دریېه، هیچ چێ چێمون و دیلی کا خݖشی نێۏینیم، چݖمݖن تازه گێشه نی سالی دونزه ما تهنخا ئݖشتهن بݖگهردئاگهردی دهربێندا، ههته چهن سال کݖ به، دݖ گݖله خݖردهن ېهندی پهساش زهنده، ههر دݖ گݖله خݖردهن مارێۏێردی، لهم و ۏیچݖکۊنینا. ههر چݖ خݖردهنون را دهۏادهرمون کهردݖمونه، هیچ ئیفاغه نێکهردݖشه، خݖردهنێن رێچ نێئابینه.ئهمه کݖ ئهمه را بهلا نه گیرݖفتار بهېمونا، مهردۊمی ۏاتهۏات نی کݖرا ئهمه کۊنه ۏوئهریین و جیموجین. ههمه ۏاېن: ئه بیپشت و پهنا ئو بیگݖنا گێشه ئاخی ئهۏون گێته، خݖدا ئهۏون مݖکافات ژهنده. پونزه سال ئݖم بهدبهختی نه سهرپینجه ژهندݖمونه، چݖمݖن نومۏیلهکه خوئهرهزا چارپینج سالی کݖ چهۏون ژێن و شۊئی کا دهۏېهرده، ۏاتݖشه: ئهز نێشام، تهمونی چݖمݖن زݖندݖگی دݖ گݖله ۏیچݖکۊنه خݖردهنی را ههدهر دوئێ ئو ئݖم نهگبهته زݖندݖگی پێتاۏێ. ئه دادگا شه، ئݖشتهن شۊئهر را شݖکاېهت کهردݖشه ئو تهمونی ئݖشتهن مێریېه ئییجرا نوشه ئو چݖمݖن زوئه کا جودا ئابه ئو چهمه دار و نێداری ۏیگێتݖشه ئو شه.
ده سال، بهسکهم ۏیشتهر خهېلی چݖمݖن بیگنا گێشه دۊمله گهردیمه دا ئهی بݖتلهفݖم و ئهې کو بهخشݖش ۏیگێرݖم، چێ دهس و پا دهلهکݖم دا دݖۏاره ئهې چێ زݖندݖگی سهر بوئهرݖم. خیېال کهریش، چهمه بیگݖنا گێشه ئاو ئابه ئو زهمینی کو ۏیشه.خهېلی چݖمݖن ۏوجدانی کا سݖزا کهشیم، ههمیشه ئݖشتهن سهرکوفت ژهنیم و ۏایم: ئاخا مݖ نه نی بو ۏاتێ، دێدێ؟ چݖمݖن دهسی نه چݖمݖن زوئه خݖشه دیله زݖندݖگی سهر خاک پێکهردݖمه، چݖمݖن سهلیته خوئهر ۏازی ههردݖمه ئو ېهندی نه کوکݖلا چیمونه ئو چݖمݖن زوئه سیېابهخت کهردݖمونه.
ئی روزی کݖ دێ شێست و پینج سال چݖمݖن سݖند و زݖندݖگی کو دهۏېهردا، تیرونی خیېابونی کا خاېم دهۏېهریم کݖ ناخهۏهری ماتوری مݖن جیپݖشته و چݖمݖن دهس و پاش چاکݖنده ئو هوش شیمه. مݖنشون بیمارݖستون بهرده، ۏهختی چهن روز به ئو چێم ئاکهردݖمه ئو هوش ئومیمه، ۏیندݖمه؛ چݖمݖن ئی دهس و دݖ پا خاش چهکه، رۊکه تێلی کݖ مهندیمه، دوکتݖره ژێنهکی چݖمݖن سهر ئومه. خݖدا جان، چه وینݖم، ئݖم دوکتݖر، چݖمݖن هه بیگنا گێشه ېه؟ نیېه؟ باۏهر نێکهرݖم، مݖشکیله هه بوبو؟ ۏهختی نێزیک ئابه، خهنده نه ۏیترهکه، چݖمݖن دیمی ئݖم ۏهری ماچ، ئه ۏهری ماچ. تازه ئهی ئازونسݖمه، خݖدا جان، ئه دوکتݖر، چݖمݖن نازه نوجهبا گێشه ېا. ئیله دهسی نه زوری نه ئهې ئاکهشݖمه، چێ چێمی سهری ماچ کهردݖمه، ۏاتݖمه: رولی جان، ئهز تݖرا ئاسݖمونی گهردیم تݖ زهمینی مهندیرا؟ گێشه، مݖ نه ۏاته: دێدێ جان، ئݖشتݖ جانی را غهش بݖکهرݖم، خݖدا بهد مهده. ۏهختی خاېم، ئݖشتݖ چهکه خاشون و ئݖشکاته جانی دهرمون بݖکهریم، تݖ ئازونسݖمه، مݖن ئݖشتݖ چهکه خاشون خاسی چهکبێندی کهرده، هیچ نیگهرون مهب زۊ رێچ ئابی. ئهز تهنخا بݖرهمݖ کهریم، ئهسݖرک هݖنته چݖمݖن چێمون کا ۏیۏاری، چݖمݖن زݖبون بهند ئوما، تهنخا ۏاېم: روسیېاېمه، کیله جان، خیلی تݖ نه بهدی کهردهمه، مݖن بݖبهخش. بهدهز ۏاتݖمه: کیله جان، ۏهختی تݖ بهلا به سهر کهردݖمونه، تݖ کا شیره کݖ هیچ نێشاتݖمونه، تݖ تݖلهفتێ؟
گێشه ۏاته، دێدێ جان، چهمه سهرنݖۏیس دێ ههته ېا، تݖ گݖنائی نێداریش، ههر کهس بی ئݖشتهن سهرنݖۏیسی دۊمله بوشو و ئهې بݖسازݖ. ۏهختی شݖمه که کو بهرشیمه، دێ شݖمه ئوستانی کا هیچ نێمهندیمه، هیچ چݖمݖن دۊمله نی نێئاگهردیمه، تیرون شیمه، ئیله بیمارݖستونی کا کار ۏیگێتݖمه، ههته دهرس نی خوندݖمه، دوکتور بیمه، شۊ کهردهمه، چݖمݖن شۊ نی دوکتݖره، دݖ گݖله خݖردهن دارهم، ئی گݖله زوئه ېه، ئی گݖله نی کیله ېه، ههر دݖ نی مهدرهسه شون. ئهۏون را ۏاتهمه، تݖ چݖمݖن مارخاېره، ئهلان نی ئݖشتݖ ۏیندێ را بی ېا بان.
دهسی ۏهخت به، ۏیندݖمه: جݖۏونی، دݖ گݖله خاسه خݖردهنی نه کݖ ههر سێ گݖله، ههری ئی دهسته گݖل پێریشونا، چݖمݖن ۏهر ئومینه، خݖردهنون ماچ کهردݖمه. خهېلی چݖمݖن ۏوجدانی کا شهرمهنده بیمه، ۏهختی ئی ما ئه بیمارݖستونی کا خݖتیمه ئو خاسی رێچ ئابیمه، تهمونی چݖمݖن دهۏادهرمونی پولی چݖمݖن گێشه ئادوئا، ئاخݖرنهسهری چݖمݖن گێشه ۏهر شیمه، ۏاتݖمه: ئݖشتݖ خݖشبهختی را خݖشخالیمه و دوئا کهرݖم ههنی ۏیشتهر خݖشبخت و زهېرون بݖبی، ناجه دارݖم، مݖن بݖبهخشی. مݖن نه ۏاتݖشه: دێدێ جان، ئݖم چݖ فرماشه کهری، مݖن خهېلی ۏهخته تݖ بهخشهمه، خݖدا خوبه تݖ بݖبهخشݖ.
ېهندی کا سیفا ئابیمونه و ئهز ههنی چݖمݖن که ئومیمه، ئهلان تهنخا کۊنسۊجی ېو ئهفسوس مݖرا پهس ئامهنده و ئی گݖله ئهفسورده زوئه ئو دݖ گݖله ۏیچݖکۊنه نهبه نه روزگݖزهراۏݖنی کهرهم کݖ روزی ههزار دهفا مهرگهخازی کهرݖم. چݖمݖن نومسیېا خالی نی چهن ساله کݖ تور ئابه ئو ئهلان تورخونه کا خݖته، ئهز نی کݖرا تور ئابوم.
از : رمضان نیک نهاد
در خط آوانگار تالشی :
به جای فتحه/a/ ـه ه
به جای کسره/e/ ێـ ێ
به جای واو/v/ ۏ
به جای شوا /ə/ ݖ
به جای یه/y/ ېـ ې
برخی از شیوه نامه آوانویسی تالشی:
برای حروف (ت / ط) تنها از حرف (ت) استفاده میشود.
برای حروف (ث / س / ص) تنها از حرف (س) استفاده میشود.
برای حروف (ذ / ز / ظ / ض) تنها از حرف (ز) استفاده میشود.
برای حروف(ق/غ) تنها از حرف (غ) استفاده میشود.
برای حروف(ح/هــ) تنها از حرف (هــ) استفاده میشود.
برای حروف(ع/ء) در ابتدا و وسط واژه تنها از حرف (ئـ) استفاده میشود.
برای حرف ا کوتاه/ شوا/ از/ ݖ / استفاده میکنیم.
برای حروف(واو) از حرف (ۏ) استفاده میشود.
برای حروف(یه) از حرف (ې) استفاده میشود.
هدف ما در این وبلاگ معرفی فرهنگ مردم تالش و آشنایی هممیهنان گرامی با جاذبههای گرشگری شمال کشور به ویژه گیلان و تالش است