حسن خان آلیانی (معین الرعایا ، سردار تالش در انقلاب جنگل )



در تاریخ ایران وگیلان ،جایگاه نهضت ضد استکباری جنگل به رهبری میرزا کوچک خان،یاد آور شجاعت و سلحشوری مردم ایران به ویژه مردم گیلک و تالش است که براثر نارضایتی از ظلمی که شاهان قاجار ،بر همه مردم ایران خصوصا تالشان روا داشتند ، ظلمی راکه در طی زمامداری خود ، بخش بزرگی ازسرزمین تالش نشین ایران به همراه ساکنینش طی عهدنامه های ننگین به دولت متجاوز روس بخشیده شد و سایه ستم وچپاولی را که بر سر همه مردم ایران حاکم کردند ، موجب آن شد تا تالشان هم ، از هرگونه جنبش بر ضد شاه حاکم ،وخوانین مستبد آن حمایت نمایند که نمونه اش شرکت فعال تالشان در نهضت جنگل است که در آن بیشتر مردان سلحشور تالش از آلیان وزیده گرفته تا ماکلوان وماسوله قرار داشتند ، در منطقه ای که امروز بخش سردار جنگل به مرکزیت شهر ماکلوان از شهرستان فومن نام گرفته است .
رهبر ایل تالش آن منطقه،حسن خان آلیانی کیش دره ای بود که پيش از پيوستن‌ اوبه ‌نهضت جنگل ، از مردم تالش دیارش در تجاوزها و زورگویی های سردار مقتتدر، خان تالشدولاب به خوبي ازمنافع ايل تالش آليان وحومه دفاع كرده و با نشان دادن شایستگی در آن نبردها ، اقتدار ونفوذ بي بديلي درميان ایل تالش به دست آورده و از این رهگذر به ریاست ایل تالش آلیان وزیده دست یافته بود . حسن خان با برخورداری ازشخصيتي جسور وشواليه ای مانند به سبک وسیاق خود تمايل به كمك به ديگران و برقراری عدالت و عمران وآبادی سرزمین تالش داشت.

 

نهضت جنگل پس از آنکه از مساعدت وپشتیبانی حاج احمد کسمایی ورعایایش ، براثر تسلیم شدن وزندانی شدن ایشان محروم گشت وجنگلیها مجبور به ترک از منطقه کسما وپسیخان به طرف شرق گیلان وتنکابن شد ند ،ارتش جنگلیها در مبارزه بدون حمایت کسمایی تقریبا پاشیده ومتواری شدند، دکتر حشمت یار بزرگ میرزاهم ،دستگیر ودر رشت اعدام گردید ، درآن سال سخت نهضت ، 1298خورشیدی میرزا کوچک ویاران اندکش با تشویق و همراهی حسن خان آلیانی به تالشان ،منطقه جنگلی قوم تالش درآلیان وزیده وماکلوان که زادگاه و قلمرو ایلی حسن خان آلیانی هم بود پناه آوردند .آن ناحیه دارای پناهگاههای مناسب جغرافیایی بود و آنها را از دسترسی قواي دولتي درامان نگه مي داشت ،پشت به جنگلهاي انبوه كوهستاني بلند ماسوله وماسال داشت وبراي رسيدن به اين ناحيه، قواي دولتي مي بايست از جنگلها،دره ها،رودخانه ها و زمين هاي باتلاقي زيادي عبور مي كرد كه كمينگاههای مناسبي براي يك جنگ چريكي محسوب مي شد.
با استقرارتشکیلات نظامی واداری میرزا در منطقه زیده در عمارت حسن خان ، کل تشکیلات جنگل در سیطره ونفوذ بی بدیل حسن خان آلیانی وایل تالش او قرار داشت او بیشترمردم تالش آلیان تا ماسوله ،حتی تعداد زیادی ازتالشان سایر نقاط فومن وشفت و ماسال را در خدمت انقلاب جنگل در آورده بودوبامسلح کردن آنها و تامین منابع مادی ،نظامی نقش محوری را در نهضت جنگل داشت . حسن خان که از طرف میرزا معین الرعایا ملقب شده بود با نفوذ و اقتداری كه درگرفتن كمك مالی براي نهضت جنگل از مالكان و ثروتمندان آبادی های اطراف داشت وضعيت مالي جنگل ، كه خود رياست آن را به عهده داشت ،به خوبي تامين مي كرد وتداوم تشكيلات جنگل در دوسه سال پاياني آن به اتكاي نفوذ واقتدار او تامين مالي ‌مي‌ شد.
برای اینکه از داوری وقضاوت غیر منصفانه از عملکرد رهبران جنگل پرهیز نماییم ضمن ارج گذاشتن به همه کسانی که از هرقوم و مسلک وملیت به نهضت جنگل کمک نموده اند واز مال وجان خودگذشتند تا برگ زرین دیگری در تاریخ پرافتخار مردم ایران رقم خورد ، می پذیریم که رهبران نهضت جنگل هم طبیعتا مانند رهبران هرقیام ضد استکباری و درجریان مبارزه در فراز ونشیب های مختلف ،عاری از خطا نبودند و هر تصمیم رهبران جنگل که امروز از نظر ما ممکن است خطا به نظر رسد شاید علت های ناگزیری داشته و بهترین تصمیم آن روز آنها بوده است . در شرایطی که که زورتوپ و گلوله ومهمات سنگین حاکمان مستبد غلبه میکند ، صدها نفراز لشکریان نهضت دسته دسته ، جانفشانی میکنند ، بخشی از رهبران از نهضت جدا میشوند ورهبرانی چون دکتر حشمت سربدار وحاج احمد کسمایی و تعدادزیادی اسیرو زندانی میشوند ، ،براساس تحقیقات وشواهد میدانی بسیاری از محققان از بازماندگان نهضت وهم چنین کتاب جغرافیای سیاسی جنگل نوشته دکتر ناصر عظیمی دوبخشری تا واپسین لحظات شکست جنگل حسن خان آلیانی(معین الرعایا ) از میرزا به خوبی محافظت کرده است و پس از شهادت میرزا و اتمام نهضت جنگل ، حکومت وقت به دلیل نفوذی که حسن خان در منطقه داشت ترجیع داد او را موقتا ابقا کند ولی پس ازچندسال وقتی که اوضاع از حالت بحرانی خارج شد او را ناجوانمردانه ترور کردند وحسن خان آلیانی نیز به شهدای جنگل پیوست . وبدین سان نهضت جنگل چون آتشی در جنگل موقتا خاموش میشود.

با اینکه نام ویاد ومجاهدت حسن خان آلیانی وشهادت بسیاری ازلشکریان تالش همراهش تحت تاثیر تحریف دشمنان نهضت و افراد جداشده از نهضت از یک سوی ، واز سوی دیگر در سایه بزرگمردی میرزا کوچک خان ، مورد کم لطفی تعدادی از نویسندگان حتی غفلت بسیاری ازاندیشمندان تالش قرار گرفته است اما در بخش سردار جنگل فومن همواره نام ویاد حسن خان آلیانی (معین الرعایا) در نزد مردم به تبع روایت سرگذشت آنها از اجداد خود به نیکی یاد میشود و بسیاری از نوادگان حسن خان آلیانی و نوادگانی که از وصلت میرزا رحیم خان برادرکوچکتر میرزا کوچک ودختر حسن خان هستند در منطقه سردار جنگل خصوصا روستای زیده حضور دارند وغالبا از افراد خوشنام تالش هستند .
عمارت حسن خان در زیده که از میراث فرهنگی وپر افتخار ایران ومردم تالش است آنچنان فراموش شده که متاسفانه در آینده نزدیک دیگر اثری از آن بنای تاریخی باقی نمی ماند .

از: رمضان نیک نهاد