ایلام، در غرب كشور، بين 31 درجه و 58 دقيقه تا 34 درجه و 15 دقيقه عرض شمالي نسبت به استوا و 45 درجه و 44 دقيقه تا 48 درجه و 10 دقيقه طول شرقي نسبت به نصف النهار گرينويچ قرار دارد. اين استان يک منطقه كوهستاني و مرتفع است كه در غرب و جنوب غربي كشور در ميان رشته كوه هاي كبيركوه از سلسله جبال زاگرس قرار دارد. از شمال به استان كرمانشاه، از جنوب به قسمتي از خوزستان و كشور عراق، از شرق به استان لرستان و از غرب به كشور عراق محدود است. استان ايلام حدود 425 كيلومتر مرز مشترك با كشور عراق دارد.كوه هاي ايلام از جمله ناهمواري هاي سلسله جبال زاگرس است. در حاشية غربي اين رشته كوه و به صورت چين هاي موازي در جهت شمال غربي، جنوب شرقي امتداد يافته است. اين چين ها از جمله رسوبات دوران اول تا چهارم زمين شناسي است. نواحي شمال و شمال شرقي استان كوهستاني و داراي ارتفاعات مهمي است. مناطق غرب و جنوب غربي آن از زمين هاي پست و كم ارتفاع و تپه ماهور، تشكيل شده است.آب و هواي استان ايلام به سبب تأثيرپذيري از عوامل گوناگوني چون عرض جغرافيايي (زاويه تابش آفتاب)، ارتفاع، امتداد رشته كوه هاي زاگرس، فاصله از بيابان هاي عراق و عربستان و بادهاي محلي و ناحيه اي از تنوع زياد برخوردار است. استان ايلام داراي سه منطقه آب و هوايي (آب و هواي سرد كوهستاني، آب و هواي معتدل كوهستاني، آب و هواي صحرايي و نيمه صحرايي گرم و خشک است.
ايلام در فاصله ۷۱۰ كيلومتری تهران واقع شده است. شهر ايلام در ميان حصاری از كوهها و ارتفاعات جنگلی استقرار يافته و آب و هوای معتدل كوهستانی دارد. بهار آن نيز جلوهای زيبا و دلپذير دارد.
حسين قلی خان كه ظاهرا قدرتمندترين والی پشتكوه بود، در محل فعلی شهر ايلام، خانههای اعيانی، اردوگاه و عمارت را بنا كرد كه عملا به مركز تابستانی واليان پشتكوه تبديل گرديد. سالها اين محل بهنام حسين آباد والی معروف بود تا در زمان پهلوی اول در خرداد ماه ۱۳۲۵ شمسی و با توجه به سابقه تاريخی و تصويب فرهنگستان ايران «ايلام» ناميده شد.
آسيابهای آبی قديمی
در محدوده استان ايلام، بقايای ده ها آسياب قديمی مشهود است كه تعدادی از آنها در حالحاضر نيز مورد بهره برداری قرار می گيرند. اهم اين آسيابهای قديمی و تاريخی عبارتند از: آسيابهای قبا، كاظم بگه تنوره خان، كلای، چگاوزنه، يوسف، قبادبگ، باوی گمار، گريان، خندان و آسياب نادريژ در مناطق ايلام و بانقلان، آسيابهای موسی، حلاج آباد، چمآب در منطقه چم آب و آسيابهای ديزله، چمسارد، رحمان، چمبور، ملكشاهی، ميراختيار، بولی ها، كوله، سرنی، ميمه، گلان، شيخ مكان و سراب كلان در مناطق چوار و صالحآباد، دره شهر، شيروان و چرداول.
سنگ نوشته آشوری (گلگل)
یکی از آثار تاریخی ایلام گل گل می باشد.سنگ نوشته گلگل ملكشاهی در كنار روستای گلگل در فاصله ۲۵ كيلومتری شهر ايلام بر ديواره كوهی حك شده است. اين سنگنبشته به دوران آشور بانيپال مربوط است و حدود ۳ هزار سال قدمت تاريخی دارد. بر روی سنگ نوشته، نقش پيكره يك سرباز آشوری با كلاه خود، ماه وستاره در بالای سر آن در حاليكه پيكانی در دست دارد، مشاهده می شود. در قسمت تحتانی اين سنگ نوشتهچند جمله با خطوط ميخی حك گرديده است.
مکان های تاریخی ایلام -سنگ نوشته گل گل از آثار تاریخی ایلام
سم دُل دُل
در تنگ گراب (نزديكی شهر ايلام) تلی از قلوه سنگها به حالت نعل اسبی به صورت چينهایخشك روی هم انباشتهاند و در كف محوطه داخلی آن تختهای از سنگ روی زمينی قرار گرفته كه قسمت بالای آن كاملا نمايان است. آثار سم اسبی بر روی سنگ نقش بسته و بوميان محل معتقدند كه اين اثر، نظرگاه سنگی و جای سم اسب يكی از امامان شيعه است كه از محل عبور كرده است.
گورستان چنار
یکی از مکان های تاریخی ایلام گورستان چنار نام دارد.اين گورستان باستانی در ناحيه چنارباش ايلام واقع شده و به هزار سال قبل از ميلاد تعلقدارد. در اين ناحيه، تعدادی گور كشف گرديده كه بنا به رسم آن زمان، مردگان آن درون خمرههای كوچك و بزرگدفن شده بودهاند و لوازم و اشيا مرده نيز در كنار او در داخل خمره قرار داشتهاست.
تپه وركبود
تپه وركبود در نزديك رود كشكان و در حدود ۲۰ كيلومتری شمال غربی ايلام قرار دارد. باستان شناسان در گودال قائمی كه در اين تپه حفر كردهاند، به تعداد زيادی گور دست يافتهاند كه تعدادی از آنهابا قلوه سنگهای نامنظم پوشيده شده بود و قلوه سنگهای بزرگی هم در جوانب گورها، برای استواری سقفگورها، چيده شده بود. اشياء فلزی به دست آمده از اين تپه، از جنس مفرغ و آهن می باشند.تپه ورکبود جز مکان های تاریخی ایلام به شمار می رود.
تالاب سیاب دریوش
این تالاب در جنوب غربی بخش ملکشاهی واقع شده است. مساحت آن در حدود چهار (4) هکتار وارتفاع آن 2740 متر از سطح دریا های آزاد می باشد. حداقل درجه حرارت در این تالاب 14 درجه سانتی گراد و متوسط بارندگی سالیانه آن بیش از 600 میلیمتر است. تالاب فوق الذکر دارای آب دایمی و شکل آن دایره ای می باشد. به دلیل قرار گیری در ناحیه کوهستانی جزو منطقه سردسیری و ییلاقی استان محسوب می شود.
آبشار گچان
آبشار گچان در 15 کیلو متری شمال شهر ایلام و در میان تنگ که خود یکی از تفرجگاه های ایلام است قرار دارد. در این منطقه که کوه های زیبا و معظم مانشت و قلارنگ به همراه گچان گویی به هم رسیده اند منظره بسیار زیبایی را ایجاد کرده است. به گونه ای که در فصول بهار، تابستان و پاییز و حتی زمستان بعلت دسترسی تقریبا راحت آن پذیرای خیل عظیم دوستداران طبیعت است.
مکان های گردشگری ایلام – آبشار گچان از جاذبه های گردشگری ایلام
تالاب زمزم
تالاب زمزم در 74 کیلومتری شرق شهر ایلام واقع گردیده است. مساحت آن در حدود یک هکتار و ارتفاع آن ازسطح دریاهای آزاد 675 متر است. آب آن به صورت چشمه و دارای آب دایمی است. پوشش گیاهی اطراف آن چشم انداز زیبایی را بوجود آورده و زیستگاه بسیار مناسبی برای حیات وحش فراهم نموده است.
جاذبه های گردشگری ایلام- تالاب زمزم از مکان های گردشگری ایلام
سرخ خانی
کوه سرخ خانی درناحیه چرداول و در فاصله 33 کیلومتری شمال شرقی ایلام واقع شده است.
سرکب
کوه سرکب در ناحیه میشخاص و در فاصله 8 کیلومتری جنوب شرقی ایلام واقع شده است. ارتفاع کوه سرکب 2120 متراست و جزو رشته کبیرکوه از کوهستان زاگرس بشمار می رود و رودخانه آب آفتاب از این کوهستان سرچشمه می گیرد.
گورستان كان گنبد
گورستان كان گنبد در ۳۰ كيلومتری جنوب شرقی ايلام در دامنه يكی از پشتههای كوهشاه نخجير از رشتههای فرعی كبيركوه واقع شده است. گورها عمدتا در بالا و دامنه آن مشاهده می شود.
تالاب چکر
در غرب شهرستان ایلام و در منطقه بولی و در ناحیه چکر تالاب زیبای چکر قرار دارد. مساحت آن در حدود 3 هکتار و ارتفاع آن 600 متر است. عمق آن در حدود 2.5 متر است. این تالاب در منطقه گرمسیری قرار دارد ولی آب آن دایمی است. عمق آن بستگی به میزان بارش در طول سال دارد. منبع آب آن نزولات جوی و چند چشمه جوشان می باشد .متوسط دمای آن 24 درجه سانتی گراد است. نیزارهای اطراف آن به همراه طبیعت بکر زیبای اطراف آن واقعا دلنشین است.
جاذبه های گردشگری ایلام – تالاب چکر از مکان های گردشگری ایلام
کبیرکوه
کبیرکوه به مجموعه کوه های بلندی است که خود قسمتی از رشته کوه بزرگ زاگرس است گفته می شود. این رشته از دیوارهای جنوبی دره رودخانه آب آفتاب و کنجان چم شهرستان مهران شروع شده و رو به رودخانه کرخه در دهستان الوار گرمسیری از شهرستان خرم آباد لرستان ادامه می یابد. دامنه های شمال و شمال شرقی آن به دره های رودخانه سیمره، کرخه و دامنه های جنوب و جنوب غربی آن به مرز ایران و عراق منتهی می شود.
دره کنجان چم تا دره رودخانه کرخه 175 کیلومتر و عرض آن در حد فاصل رودخانه سیمره یا کرخه تا مرز ایران و عراق بین 45 تا 80 کیلومتر است. این کوهستان پهنه ای به وسعت 9500 کیلومتر مربع را زیر پوشش قرارداده است.
این رشته کوه از شاخه های بسیاری تشکیل یافته که به سمت غرب و جنوب غربی از ارتفاع آن ها کاسته می شود و بلند ترین آنها که خط الرأس رشته مزبور را تشکیل می دهند در بخش شرقی آن واقع شده اند. بلندترین این کوه ها، قله ای به نام کبیرکوه است که 2790 متر ارتفاع دارد و در 18 کیلومتری شرق روستای ارکواز واقع شده است. از این رشته که کوهستان وسیعی را تشکیل داده است رودخانه های فراوانی سرچشمه می گیرند. و اکثرا به خاک عراق وارد می شود و تعداد دیگری ازرودخانه ها نیز به رودخانه سیمره و کرخه می پیوندند.
برای صعود به بلندترین قله این کوه می توان از راه اتومبیل رو ایلام به دره شهر و از طریق روستای بهرام خانی و راه کولم به روستای گوران و پس از طی گردنه پینه به خط الرأس رشته مزبور دست یافت به طول 12.5 کیلومتر طی کرد تا به قله رسید.
جاذبه های گردشگری ایلام – کبیرکوه از مکان های گردشگری ایلام
اهوران
کوه اهوران در 83 کیلومتری شمال شرقی ایلام واقع شده است . ارتفاع این کوه 2120 متراست. این کوه از دره جزمان رود در غرب شروع شده و به طول 24 کیلومتر رو به سوی جنوب شرقی کشیده می شود و در آن جا به کوه های کولیته و کازه تر می پیوندد.
معرفی جاذبه های گردشگری و اماکن تفریحی و تاریخی استان ایلام
بانکول
کوه بانکول در ناحیه مهراب، در 10 کیلومتری شمال ایلام واقع شده است. ارتفاع این کوه 2304 متراست.
رودخانه های مورت، کنگیر و آب زنگان از کوه بانکول سرچشمه می گیرند. این کوه نیمه جنگلی از شمال غربی به سوی جنوب شرقی با طول 30 کیلومتر و با عرض متوسط 6 کیلومتر کشیده شده و از سوی جنوب شرقی به کوه مانشت متصل است. راه اتومبیلرو کرمانشاه به ایلام از غرب آن می گذرد.
معرفی جاذبه های گردشگری و اماکن تفریحی و تاریخی استان ایلام
چمنگیر
کوه چمنگیر درناحیه شیروان و در فاصله 22 کیلومتری جنوب شرقی ایلام واقع شده است. ارتفاع کوه چمن گیر 2578 متراست. این کوه سرچشمه رودخانه های گراب و چرداول می باشد. این کوه از جنوب شرقی به کوه سیوان و از شمال غربی به کوه قلارنگ متصل می شود و جزو رشته کبیرکوه از کوهستان زاگرس بشمار می آید.
سامله
کوه سامله درناحیه زردلان درفاصله 84 کیلومتری شمال ایلام واقع شده است. ارتفاع این کوه حدود 2150 متراست رودخانه گشتانی ازاین کوه سرچشمه می گیرد.
شره زول
کوه شره زول در ناحیه چوار در 23 کیلومتری شمال غربی شهرستان ایلام واقع شده است. ارتفاع این کوه حدود 2050 متراست و به صورت رشته نسبتا طویلی به درازای 41 و پهنای متوسط آن 15 کیلومتر از شمال غربی به جنوب شرقی امتداد و گسترش یافته است. دهستان چوار در جنوب و دهستان های سهراب و مرکزی در دامنه های شمالی این کوه جای گرفته اند . بخش شمال غربی آن از جنگل های بلوط پوشیده شده است. رودخانه های کنگیر، گلال رود، کزاب و مورت ازاین کوه سرچشمه می گیرند.
قلعه سه کسان
در جنوب غربی دره شهر و بر روی ارتفاعات صخره ای حد فاصل ارتفاعات کبیر کوه و دشت دره شهر در بالاترین منطقه قلعه ای بزرگ موجود می باشد که به نام سه کسان یا سه کسون خوانده می شود. این قلعه یکی از بزرگترین و گسترده ترین قلعه های دوره ساسانی اسلامی در منطقه بوده که دسترسی به آن بسیار مشکل می باشد.مصالح ساخت آن قلوه سنگ و گچ می باشد. دیوارها جهت غیر قابل دسترس بودن بر روی صخره ها ساخته شده است این قلعه دارای آب انبار به صورت کنده کاری صخره ها بوده است.
معرفی جاذبه های گردشگری و اماکن تفریحی و تاریخی استان ایلام
قلعه هزارانی
از آثار تاریخی ایلام می توان از قلعه هزارانی نام برد. در امتداد جاده آبدانان-مورموری در ابتدای روستای هزارانی در بخش شمالی جاده بقایایی قلعه ای بر روی یک تپه طبیعی دیده می شود. ارتفاع این تپه حدود 10 متر می باشد که آثار بجای مانده معماری آن به صورت یک قلعه بوده که با مصالح سنگ و گچ ساخته شده است پلان بنا به شکل دالانهایی مستطیلی شکل و طویلی است که متاسفانه کاملا تخریب و به صورت مدفون و نیمه مدفون مشاهده می شوند و مربوط به دوران ساسانی می باشند.
معرفی جاذبه های گردشگری و اماکن تفریحی و تاریخی استان ایلام
قلعه سام
قلعه سام یکی از آثار تاریخی ایران و مکان های تاریخی ایلام می باشد.محوطه باستانی قلعه سام در شهرستان شیروان چرداول، در نزدیکی روستا چم بور از توابع بخش هلیلان واقع شده است. این مجموعه از سه بخش مرتبط به هم در عین حال با فاصله و مستقل شکل گرفته است. این مجموعه از نظر دوره ای در یک دوره از تاریخ که احتمالا حد فاصل اوخر دوره پارت ها و اوایل دوره ساسانی می باشد، ایجاد شده است. معماری این قلعه جنبه نظامی و دفاعی داشته است، زیرا قلعه در صعب العبور ترین بلندی های کوه بنا شده است چون طرح و نقشه ای از پیش نداشته،طراح یا معمار برجها، اتاق ها و ورودی ها را با توجه به موقعیت طبیعی صخره ها احداث کرده است. بطور کلی معماری قلعه به سبک معماری دوره ساسانیان ساخته شده است. مصالح ساختمانی ای که برای ساخت آن مورد استفاده قرار گرفته است عبارتند از: سنگ، گچ، ساروج،ملات،گچ و در بعضی جاها نیز گل بکار رفته است.
معرفی جاذبه های گردشگری و اماکن تفریحی و تاریخی استان ایلام
پشت قلعه آبدانان
در 5 کیلومتری جنوب شهرستان آبدانان و در میان روستا پشت قلعه، بر بلندی تپه ای منفرد که رودخانه جاری آبدانان از پای آن می گذرد، آثار بنای قلعه ای به چشم می خورد. مصالح به کار رفته در قلعه قلوه سنگ،گچ و ساروج می باشد. قلعه مذکور دارای بخش های متعددی از جمله باروی قلعه، برجک های دیده بانی و نگهبانی، ورودی قلعه اماکن مسکونی و شاهنشین، تونل و پلکان متعلقه بوده است. با عنایت به شیوه معماری، ساختار، نحوه استفاده از مصالح، اجرای طاقها، مطالعه و بررسی سفالهای سطحی منطقه و مقایسه بادگیر اماکن تاریخی حفاری شده، این اثر فرهنگی-تاریخی مربوط به دوران ساسانیان است. بنای قلعه روستا پشت قلعه تحت حفاظت اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان است که در سال 1380 به جهت اهمیت آن و انجام مطالعات باستانشناسی و حفاظت و مرمت آن در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.
آتشکده سیاهگل ایوان
بنای آتشکده مربوط به دوره ساسانیان است که در 15 کیلومتری جنوب غربی روستای سرتنگ و در مسیر رودخانه خروشان کنگیر ایوان قرار دارد.این بنا یکی از سالم ترین آتشکده های دوران قبل از اسلام در استان می باشد.این بنا روی چهار پایه ساخته شده و دارای گنبدی یک جداره می باشد.
معرفی جاذبه های گردشگری و اماکن تفریحی و تاریخی استان ایلام
آتشکده موشکان
آتشکده موشکان از مکان های تاریخی ایلام و در فاصله 3 کیلومتری شهر سرابله قرا دارد که مربوط به دوران ساسانیان است. این آتشکده از ملات ساروج و سنگ ساخته شده است که در طول زمان بر اثر حوادث مختلف تخریب گردیده است که در سال 1382 زیرزمین آتشکده مذکور توسط اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان با طاق های قوسی شکل بازسازی گردیده است.
معرفی جاذبه های گردشگری و اماکن تفریحی و تاریخی استان ایلام
چهار طاقی
یکی دیگر از مکان های تاریخی ایلام چهار طاقی نام دارد. این اثر در شهرستان دره شهر بر روی تپه بنای یک آتشکده به صورت چهار طاقی باقی مانده است .این بنا را در محل طاق می گویند. این بنا تماما با قلوه سنگ و گچ ساخته شده است و مربوط به دوران ساسانی است.
معرفی جاذبه های گردشگری و اماکن تفریحی و تاریخی استان ایلام
تاریخ ایلام
به استناد مطالعات و كاوشهاي باستاني صورت گرفته در استان، به ویژه موارد مربوط به تپه هاي علي كش، چغاسفيد، سبز و خزينه در دهلران، كزآباد و چشمه ماهي در هليلان که همگی مربوط به هزاره هاي پيش از تاريخ هستند،كاوش هاي منسجم در قبرستان هاي وركبود، جوب گوهر، كل نسار، بردبال که به دوران تاریخی تعلق دارند و نیز كاوش در شهر تاريخي دره شهر مربوط به قرون اوليه اسلامي؛ يشينه ی استقرار در حوزه ی فرهنگي-تاريخي استان به صورت تداوم دوره ها به اثبات رسيده است. استان ايلام، فروزان از تمدن دير پاي سرزمين ايلام باستان است. پهنه ی اين استان بخشي از تمدن عيلام باستان بوده است كه در هزاره ی سوم پیش از میلاد به وجود آمد و تا سال 645 پیش از میلاد به حيات خود ادامه داد و در دوران طلايي خود از اقتدار خاصي برخوردار بود. ايلام كه در سومری (اِلام) ودر اکدی (اِلامتو) آمده است به قولي معني (كوهستان) يا كشور (طلوع خورشيد) را مي دهد. از دوره های ماد، هخامنشي، سلوكي و اشكاني، اطلاعات چندانی درباره ی استان در دست نیست درحالی که بیشترین اطلاعات و آثار به جا مانده از استان در پیش از اسلام، مربوط به دوره ی ساسانی است. ايلام در دوران ساساني به جهت نزديكي به تيسفون پايتخت ساسانيان و محل گذر به داخل كشور، بيشترين آثار تاریخ خود را از اين دوره به میراث دارد. پهنه ی کنونی استان ایلام در دوره ی ساساني، از استان (خورَّه در زبان پارسی میانه)های ماسبَذان با مركزيت شهر سيروان، در محدوده ی شمالی، و مِهرگان کَدَک (مهرجانقَذَق در دوران اولیه ی اسلامی) با مركزيت شهر سيمره، در محدوده ی جنوبی، تشكيل یافته بود. پس از تصرف ایران از سوی اعراب در دوران اسلامی نیز، بخشی از ایالت بزرگ جبال (کوهستان) که در برگرینده ی سرزمین های کوهستانی مرکز و غرب ایران بود، به شمار می آمد. در همین زمان بود که المهدی بالله، خلیفه ی چهارم عباسی که در شمار خوشنام ترین آنان نیز بود، در سفری در محرم سال169 به ماسبذان درگذشت و همان جا در روستای رَذ به خاک سپرده شد. بقعه ی او در پارک کودک امروزی در شهر ایلام قرار داشت که در سال 52 ویران شد و اکنون اثری از آن به جای نمانه است. شهر سیمره تا نيمه ی نخست قرن چهارم هجري به حيات خود ادامه داد و احتمالاً پس از وقوع زلزلهاي به سال 334 هـ.ق براي هميشه از بين رفت و تا دوران قاجاريه اطلاعي از آن در دست نيست.استان ایلام کنونی در زمان حکومت اتابکان لر کوچک (580 تا 1006 قمری) بخشی از آن بود که تقریباً بر استان های لرستان و ایلام کنونی انطباق داشت. پس انقراض اتابکان لر کوچک به دست شاه عباس یکم در چهارصد سال پیش نیز، بخشی از حکومت والیگری لرستان که جانشین اتابکان لر کوچک بودند به شمار می آمد. به خاطر وجود کوه های کبیرکوه میان دو منطقه، استان ایلام کنونی در مقام مقایسه با لرستان، پشتکوه، و لرستان نیز پیشکوه خوانده می شد. مرکز حکومت والیان در آن زمان در خرم آباد و ارگشان قلعه ی فلک الافلاک بود.تا آن که حسن خان والی در حدود سال 1180 خورشیدی (1216 قمری) برای نزدیکی به مرزهای عثمانی از خرم آباد به دیوالا (دهبالا، روستایی که ایلام بعدی در آن شکل گرفت) کوچید. این نخستین اقدام در اهمیت یافتن شهر کنونی ایلام در دوران معاصر بود.پس از این دوره و در زمان حسینقلی خان (حدود 1236 تا 1278 خورشیدی) که پسر حیدرخان و نواده ی حسن خان بود، اقداماتی در گسترش دیوالا که اکنون دیگر حسین آباد نامیده می شد، انجام شده.اما اقدامات غلامرضا خان (حدود 1278 تا 1307 خورشیدی)، آخرین والی پشتکوه در گسترش حسین آباد و ساخت و ساز و عمران در آن، مهمتر از اقدامات پدرش بود. مهمترین بنای ساخته شده در این دوره کاخ والی ست، که پایان ساخت آن در سال 1287 خورشیدی بوده است.غلامرضا خان که هم آخرین والی پشتکوه و هم واپسین حاکم دوران ملوک الطوایفی ایران بود، در سال 1307 با خودداری از رویارویی با حکومت مرکزی رضا شاه، بی جنگ و ستیز، حسین آباد را به قصد عراق ترک کرد و در همان جا درگذشت. در شهریور ۱۳۱۴ به موجب تصویب نامه ی هیات وزیران و به منظور یادآوری عظمت و شکوه تمدن ایلام باستان، نام قصبه ی حسین آباد، به ایلام تغییر یافت.در سال 1316 ایلام با نام شهرستان ایلام بخشی از استان پنجم یعنی کرمانشاهان شد. سپس در 1343 با بخش ها و شهرهای تابعه به یک واحد مستقل به نام فرمانداری کل ایلام و پشتکوه ارتقا یافت تا این که سرانجام در 17 فروردین 1353 به استان تبدیل گردید.
صنایع دستی
مهمترين صنايع دستــي استان ايلام كه به دست هنـرمندانه زنان و دختران ايـلامي و براي اوليـــــن بار در استان ايلام بافته شده، گليـــم نقش برجسته است كه از نظر اصـــالت و توليد مهمتــــرين و شاخص ترين صنعت دستي و بـــومي استان بـوده و نقش و نگاره هاي آن از طـبيعت و تاريخ و فرهنگ اين منطقه الهام گرفته شده است. ساير صنايع دستي مهم استان عبارتند از:فرش كركي، فرش ابريشم، جاجيم، نمد، گيوه بافي، قتره-بافي، چيت بافي، صنايع چوبي، احرامي بافي، بافت سياه-چادر و…
قالی بافی: مواد اوليه بكار رفته در اين گونه زير انداز عمدتاً از ابريشم بوده كه در بيشتر موارد به صورت تمام ابريشم و در پاره ای از مواقع از كرك و ابريشم با پشم در بافت فرش استفاده می شود. امروزه بخش عمده ای از زير اندازهای سنتی كه در استان استفاده می شود را فرش های گل ابريشم با رج شماره بالای 40 و در اندازه های ذرع و نيم(100×150) و قاليچه(140×220) تشكيل می دهند كه عمدتاً در شهرستانهای دره شهر و ايوان از توابع استان ايلام بافته می شود.
گليم نقش برجسته: اين بافته از نظر اصالت و توليد مهمترين و شاخص ترين صنعت دستی استان ايلام است كه زمينه آن گليم ساده و نقوش آن گره كامل قالی است كه طبيعتاً بعد از بافت نقوش آن برجسته تر از زمينه است در ساير مناطق ايران از جمله اراک، كرمانشاه نيز بافت اين گونه گليم انجام می شود ولی اصالت آن مختص به استان ايلام بوده و برای اولين بار بافت آن در روستای زنجيره از توابع شهرستان شيروان چرداول استان ايلام شروع شده است.
نمد مالی: به دليل بافت عشايری اين استان و تامين مواد اوليه (پشم) مورد نياز در داخل منطقه، نمد مالی از رونق خوبی برخوردار است. البته به دليل تاثيرات جوی، اين حرفه فصلی بوده و از اول تابستان تا ابتدای ماه سوم پائيز به مدت پنج ماه در سال انجام می گيرد و فرايند توليد شامل در هم تنيدن الياف طی مراحل حلاجی كردن پشم، لوله كردن و كوبيدن آن است كه در نهايت منجر به توليد نمد زير انداز، كلاه نمدی و پالتوی (كپنک) خواهد شد. اين حرفه عجين با سر انگشتان نمد مالان سخت كوش ايلام، ايوان، دهلران و آبدانان است.
مكان هاي عرضه صنايع دستي استان:
1- نمايشگاه دائمي صنايع دستي واقع در بلوار مدرس جنب ساختمان صنايع دستي استان
2- بازارچه دائمی صنایع دستی ایوان واقع در خیابان امام خمینی جنب شهرداری
موج بافی: بافت جاجيم بدون گره است و تقريبا در تمام نقاط باختری ایران كاربرد دارد. از موج يا جاجيم به عنوان رخت خواب پيچ و جانماز و … استفاده می شود. موج از پشم ريسيده شده بافته می شود. جاجيم را به شكل نوارهای دراز و باريک می بافند و سپس هر نوار را به هم می دوزند و تقريباً چهار تا نوار تشكيل يک جاجيم را می دهند. در سطح و روی جاجيم فقط تارها ديده می شود و پودها زير تارها مخفی می ماند.
احرامی بافی: يكی از دستبافته هايی است كه ماسوره اساس كار آن است و ماكو با الياف نخی در اين نوع بافته به كار می رود و از خامه پشمی رنگرزی شده به عنوان مواد اوليه آن استفاده می شود. بافت اين هنر- صنعت در ايلام، ايوان و مهران انجام می شود و با توجه به تعيين شهر مرزی مهران به عنوان مسيری برای اعزام و تردد زائران كربلای معلی، بافت اين گونه دست بافته ها برای سجاده اهميت بيشتری يافته است.
مشاهیر
علامه سيد جعفر اعرجي : علامه سيد جعفر اعرجي در سال 1274 هجري قمري متولد و در سال 1333 هجري قمري وفات كرده است. وي در وضعيت بسيار نامناسب حكومت قاجاريه كه دوران ملوك الطايفه اي بود، درباره انساب و نسب شناسي مربوط به اعراب مقيم ايران تحقيقاتي انجام داده و مسافرت هايي به شهرهاي مختلف ايران نموده و اطلاعاتي را جمع آوري كرده است. وي در اين زمينه كتابي نوشته و 61 كتاب و رساله از وي در رابطه با علم انساب، تاريخ، لغت و علوم اسلامي به جا مانده است. همچنین 23 مجلد از كتاب هاي خطي وي در كتابخانه آيت الله مرعشي نجفي موجود است، پدر ايشان از اساتيد مرحوم آيت الله مرعشي نجفي به شمار مي روند . مدفن علامه سيد جعفر اعرجي در كاظمين عراق است.
جعفر نور محمدی : جعفر نور محمدی متولد 1347 در شهر ایلام است. وی فارغ التحصیل رشته بازیگری – کارگردانی نمایش است. از جمله فعالیتهای نمایشی وی می توان نوشتن نمایشهای کوچ خون، جشن باز نشستگی، عمو جنگلبان و حکایت جنگل و …، کارگردانی و اجرای نمایشهای عمو جنگلبان و حکایت جنگل در جشنواره استانی و جشنواره سراسری کودک و نوجوان همدان و … ، بازیگری در نمایشهای هملت به کارگردانی دکتر قطب الدین صادقی (تهران)، نیرنگهای اسکاپن به کارگردانی دکتر قطب الدین صادقی (تهران) و …اشاره کرد
لیلا حیدریان : لیلا حیدریان فارغ التحصیل رشته تحصیلی گرافیک و متولد 1355 ایلام است. از جمله فعالیت های هنری وی می توان به برگزاری نمایشگاه عکس گل واران با همکاری آژانس عکس ایران در گالری نیکل 27 مهر لغایت 3 آبان 86 (تهران)، برگزاری نمایشگاه عکس گلهای وحشی با همکاری خانه عکاسان ایران پنجم اسفند لغایت 15 اسفند86 (تهران)، برگزاری نمایشگاه عکس بهار نو نوار در استان مرکزی 20فروردین تا 27فروردین 87 (اراک)، تصویر برداری فیلم مرگان ساخته جعفر نورمحمدی، بازی در فیلم ترانه باران و فیلم مرگان به کارگردانی جعفر نورمحمدی، دریافت دیپلم افتخار جشنواره هنرهای تجسمی بانوان غرب کشور(ایلام) و دریافت دیپلم افتخار جشنواره هنرهای تجسمی بانوان غرب کشور(مریوان) اشاره کرد.
آئین ها
مردم ايلام به فراخور نوع زندگي ومعشيت از گذشته هاي دور تا كنون از انواع شيوه هاي سرگرمي و بازيها ي مختلف در موقع فراغت ومراسمات شاد استفاده نموه اند، ولي وامروزه به علت مشكلات فراوان زندگي از يك سو ورايج شدن سرگرميهاي متنوع ديگر اين نوع بازيها كمتر اجراء مي شوند. معمولاُ مردان وزناني كه سني از آنها گذشته و قدرت جسمي كمتري دارند در موقع فراغت تنها به شرح خاطرات گذشته و برخي شوخيها با همديگر مي پردازند ولي ديگران به انجام برخي سرگرميها وبازيها مبادرت مي ورزند.زنان كه تنها شبها مقداري فرصت دارند گاهي به انجام بازي (گل وپوچ ) وبرخي سرگرميهاي كلامي ديگري پردازند ولي دختران وخصوصاً نوجوانان به بازيها وسرگرميهاي بيشتري مي پردازند كه عمده ي آنها از طريق مدارس ياد گرفته اند. عمده ترين بايها مردان (بيشترجوانان ونوجوانان) ايلامي علاوه بر بازيها جديدي مثل ، فوتبال وواليبال از اين قرارند :
كِلاورِوان (Kelāwrewān ) : در اين بازي بازيكنان به دوسته مساوي تقسيم شده وسپس روي زمين دايره اي به شعاع مناسب مشخص مي نمايند و يك گروه به قيد قرعه در درون دايره به حالت چهار دست وپا قرار مي گيرند وهر كدام كلاهي به سردارند و دسته ي دوم بايستي بدون آنكه ضربه ي پاي تيم مقابل خورده باشند يكي از كلاهها را برداشته وبه سرعت به نقطه اي كه در فاصله ي دورتر از قبل مشخص شده برساند و در حين فرار صاحبان كُلا (تيم درون دايره ) بايستي سعي كنند او را بگيرند وهمبازيهاي وي به او كمك كرده وممكن است كُلا دست به دست گردد تا به مقصد برسد واگر رسيد يك امتياز واگر كلاه را پيش از رسيدن به محل بازس گرفتند تيم مقابل بايستي در درون دايره قرار گيرد و بازي از نوشروع مي گردد وممكن است از قبل سقف امتيازي مشخص شده باشد وهر تيمي زود به آن سقف امتياز رسيد برنده نهايي مي باشد. اين بازي مختص مردان است.
پَلان (Paln): افراد به دو گروه تقسيم و هر گروه سه قطعه سنگ باريك وبلند (حدود 40 سانتيمتري ) را در يك رديف و به فاصله يك تا 5/1 متري از همديگر قرار داده وبايستي فاصله ي هر دو گروه مناسب پرتاب سنگ اعضاباشد. سپس به قيد قرعه يكي از گروهها شروع نموده وهر فرد يك سنگ به طرف سنگهاي تيم مقابل پرتاب مي نمايد واگر يكي از آنها را انداخت سنگ ديگري پرتاب مي كند وهمينطور تا آخر اگر نزد نفر بعدي تا همه ي تيم سنگهاي خود را به هدف پرتاب كردند و پس از آن تيم مقابل به همين روال شروع مي كنند هر تيمي كه زودتر از ديگري هر سه عدد سنگ كاشته شده را هدف قرار دارد ، يك امتياز مي گيرد و سپس جاي تيمها عوض وبازي از نو آغاز مي گردد واگر سنگهاي يك گروه سالم مانده وهيچكدام زده نشدند وگروه ديگر ه هر سه سنگ (نشانه اش ) افتادند دو امتياز محسوب وزمين هم جابجا نمي شود سقف امتياز از قبل مشخص وهر گروهي زودتر به آن سقف برسد ، برنده است. اين بازي بيشتر توسط مردان اجرا مي شود. ولي گاهي زنان نيز مشاركت دارند.
چُوزَر (Čoozar = چوب طلايي ) ، بازي منحصراً در شب انجام مي شود و بيشتر بوسيله ي نوجوانان (پسر ودختر ) به اجرا در مي آيد. در اين بازي افراد به دو گروه تقسيم وسپس قطعه چوبي كوچك كه داراي نشانه ي مشخص باشد و يا آنرا مثلاً بابستن پارچه اي مشخص نموده باشند را تهيه نموده وسپس هر دو گروه رو به يك طرف نموده ويك نفر قطعه چوب را بدون آنكه خود نگاه كند به طرف پُشت پرتاب مي كند وپس از چند ثانيه مكث همه به آن طرف هجوم برده و به دنبال يافتن چوب بر مي آيند وضمن آن بايستي مراقب گروه ديگر باشند كه اگر آنرا يافتند فوراً آن فرد را گرفته وچوب راپس بگيرند. هر گاه فردي آنرا پيدا نمود بايستي به شدت پنهان كاري نموده وبه نحوي اعضاي گروه خود را با خبر كند وكم كم به كناري كشيده وآماده ي فرا به سوي محل نشانه اي كه از قبل تعيين شده بشود وبه محض آماده شدن بايستي با صداي بلند بگويد : يافتم و سپس فرا كند واز اين لحظه مثل بازي كِلاوروِان افراد هر دو گروه سعي در بردن چوب به محل نشانه ويا پس گرفتن آن هستند وامتياز دهي نيز مثل بازي كلاروروان است .
قاچان يا قَمچان : اين بازي كه مشترك بين پسران ودختران است بسيار پيچيده مي باشد و بطور كلي عبارت از 12 عدد ريگ ( به اندازه ي حبه قند ) مي باشد وافراد شركت كننده (حداكثر 4 نفر ) به ترتيب انها را در مُشت گرفته وسپس در يك حركت تند آنها را مقداري به هوا پرتاب مي كند وسپس بايستي با پشت دست آنها را نگهدارد وتعدادي كه روي پُشت دست قرار مي گيرند بايستي كمتر از 4 عدد نباشند واگر كمتر از 4 شد نوبت نفر بعدي است واگر 4 يا بيشتر شد بايستي با حركت ديگر آنها را به هوا انداخته ومجدداً در مُشت بگيرد وسپس با حركت ديگر 3عدد آنها را به دست ديگر پرتاب كند ويك عدد را نگه دارد . در همه ي اين حركات بايستي هيچكدام از ريگ ها به زمين نيافتند وقتي اين عمل انجام شدبه يك ريگ باقي را به هوا پرتاب و همزمان يك ريگ از آنهايي كه در زمين هستند باهمان دست برداشته وفوراً ريگ پرتاب شده به هوا را بدون رسيدن به زمين نيز مي گيرد و اين عمل تكرار مي شود تا وقتي مجموع ريگهاي به 4 رسيد ومثل عمل قبل سه عدد آنها را به دست ديگر پرتاب مي كند وهمينطور تا همه ي ريگها را از زمين بردارد وعمل جدا سازي را به دسته هاي سه تايي انجام دهد واگر موفق شد به همه ي طرف هاي ديگر بازي (به هر تعداد كه باشند ) مي گويد : كِرر به معني (كِرج شدن مُرغ و خوابيدن روي تخمها ) وبازي را از اول مجدداً شروع مي كند ودر هر مرحله كه شكست بخورد نوبت به نفر بعدي مي رسد واگر موفق شد با هر مرحله يك عدد از ريگها را به عنوان تخم زير ران ديگر بازيكنان مي گذارد و اگر تا آخر موفق شد و فقط سه عدد ريگ ماند بايستي هر سه عدد ريگ را به پُشت دست نگهدارد ومجدداً به داخل دست (با پرتاب كردن به هوا ) برگرداند وگاهي برخي اعمال ديگر براي سنگ آخر انجام مي گیرد و در نهايت پس از اتمام سنگها آن فرد برنده مي شود ولي اگر در حين بازي نتوانست و ديگران موفق شدند بايستي ابتدا كِرج شدن خود وسپس تك تك ريگ ها را پَس بدهند وسپس طرف را كِرج نمايند.
بازيهاي فراوان ديگري رواج دارد مانند : 1. هِشار هِشاره (قايم موشك ) 2. اَكاوتين (اَلك دولَك ) 3. هفت سنگ 4. جَوزان 5. تيله بازي 6. دالِگه دَخيل (گرگم به هوا ، مخصوص دختران ) 7. قُلان (لنگران )
غذاهای محلی
حلوای بگل:از خرمای مرغوب و بگل( كشک پودر شده) و روغن دان (حيوانی)، كنجد سفيد درست می شود. ابتدا هسته خرما را در می آورند و آن را در روغن كه در يک ماهی تابه آب شده می ريزند و روی حرارت كم می گذارند، سپس بگل را كه قبلا خيس شده، درآن می ريزند و در اين مرحله آن را با يک وسيله مانند گوشت كوب خوب مخلوط می كنند و كنجد را نيز به آن اضافه می كنند و دوباره آن را به هم می زنند تا يک دست شود. پس از يک دست شدن آماده می شود که بسیار مقوی و خوش مزه است.
بژی برساق:از شيرينی های معروف محلی و سنتی استان ایلام است كه با آرد، شكر، روغن دان، تخم مرغ، شير، زيره، رازيانه وزردچوبه درست می شود. همه مواد را با هم مخلوط كرده و در روغن سرخ می كنند و روی آن را با شكر تزیين می كنند.
كپه: يكی از غذاهاي رايج در ايلام است. برای تهيه آن ابتدا مقداری برنج عنبر بو كه دارای عطر و طعم بسيار خوبی است را در آب كافی روی حرارت قرار می دهند و هنگامی كه پخته شد، بعد از سرد شدن آن را خوب چنگ می زنند تا به حالت خميری در آيد. سپس مقداری گوشت چرخ كرده، سيب زمينی ريز شده، كشمش و پيازخرد شده را سرخ كرده و به آن رب و فلفل و زردجوبه و مقداری سبزی معطر اضافه می كنند. سپس به اندازه يک گلوله كوچک از برنج كه به حالت خمير در آمده را در دست خوب پهن می كنند و از مواد تهيه شده در داخل آن می ريزند و به آن زرده تخم مرغ می زنند و در روغن فراوان سرخ می كنند و سر سفره می آورند. درست كردن اين غذا نیاز به وقت و حوصله زیاد دارد و البته غذايی بسيار خوشمزه است .
جگروز: غذای لذیذ دیگری است که برای تهيه آن لايه توری مانند اطراف دل و جگر را خوب پاک می كنند، سپس جگر را به صورت دانه های قاچ شده به اندازه كباب لقمه درمی آورند و به صورت جدا در درون آن قرار می دهند و روی آتش كباب کرده و میل می کنند.
غذاهای استان ایلام را انواع آش های محلی، غذاها، دسرها و شیرینی ها تشکیل می دهند که مهم ترين آن ها عبارتند از: حلوای قند، پرشگه، ترخينه، كله كنجی، پپگ، شير برنج، چنگال، سوختی، گمگه، عدس پلو با گوشت، قارچ، كپه و قه له و ماسوا .
گردآوری از رمضان نیک نهاد
http://kados2.blogfa.com
كوچ نشینی كهن ترین شیوه زیست بشر است كه پابرجا بودن آن تا عصر حاضر از بزرگ ترین جاذبه های این شیوه معیشت است و همین شیوه خاص زندگی سبب شده ایلات و عشایر «دیدنی ترین جاذبه عصر تكنولوژی» لقب بگیرند. عشایر به شیوه ای جذاب و باورنكردنی طی قرن ها وسال های طولانی اقدام به حفظ سنن و آداب و رسوم گذشته خود نموده اند و این اصالت به جاذبه ای برای صنعت گردشگری تبدیل شده است. مسكن عشایر و نوع زندگی آن ها، زبان و موسیقی، غذاهای محلی، صنایع دستی، رقص و لباس های محلی به همراه آیین های به جای آوردن جشن های عروسی و محلی از مهم ترین جاذبه های ایلات و عشایر است. بارزترین مشخصه ایلات و عشایر شیوه زیست آنان است كه بر خلاف یك جا نشینان روستایی و شهری, در كوچ و نقل و انتقال دایمی سیاه چادرها و رمه های خود هستند. عشایر كوچ رو كه یكی از جاذبه های مهم گردشگری فرهنگی به شمار می آیند در همه نقاط ایران, در حوزه های غرب و جنوب غرب, شرق و جنوب شرق, شمال غرب, شمال شرق و مركزی ایران ایلات و عشایر پراكنده شده اند.
هدف ما در این وبلاگ معرفی فرهنگ مردم تالش و آشنایی هممیهنان گرامی با جاذبههای گرشگری شمال کشور به ویژه گیلان و تالش است