در تاریخ ایران ، همواره مردم تالش در نهضت های ضد استبدادی نقش برجسته ای داشتند ، در نهضت جنگل نقش تالش جنوبی پررنگ دیده میشود ودر نهضت مشروطه تالش مرکزی به رهبری دوتن از مجاهدانش چون سید اشرف کرگانرودی و ملا عزیز شریعتمدارکرگانرودی ازاهالی لیسار تالش چنان در بسیج مردم تالش برضد استبداد و بیگانگان نقش آفرینی می کنند که لرزه بر استبداد می اندازند که آوازه نامشان ویادمان فداکاری وشجاعتشان در تاریخ جاودانه میشود . 

در طلوع نهضت مشروطه ، آنگاه که مردم پیشرو سراسر ایران از خفقان وزورگویی حاکمان قاجار در سرسپردگی به بیگانگان به ویژه اشغالگران روس به ستوه آمدند و دست به شورش زدند ، ﻣﺮدم ﺗﺎﻟﺶ هم همزمان ﺑﺎ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ آزادﯾﺨﻮاهان در رﺷﺖ و اﻧﺰﻟﯽ ، فومن ﻋﻠﯿﻪ دوﻟﺖ ﻣﺮﮐﺰی ﻗﯿﺎم ﮐﺮدﻧﺪ ودر منطقه تالش مردانی چون سید اشرف کرگانرودی وملاعزیز شریعتمداربه همراه سایر مبارزان تالش از اولین کسانی بودند که در صدد احقاق حق مردم ومبارزه با نظام استبدادی برخاستند و تمام زندگی خودرا این راه گذاشتند .

روزنامه شرق درشماره 850 در مطلبی تحت عنوان جنگ آلالان وپیروزی مشروطه طلبان تالش می نویسد : بعد از شورش مشروطه طلبان تالش نصرت الله خان سردار امجد برای سركوب و خواباندن اغتشاش تالش راهی تهران شد و به كمك رجال و درباریان ضدمشروطه و دولتیان متنفذ، محمدعلی شاه را متقاعد ساخت كه برای قلع و قمع شورشیان گیلان به حاكمی قدرتمند و جسور و بی ملاحظه نیاز است. محمدعلی شاه آقابالاخان سردار افخم را كه در بی رحمی و شدت عمل و خشونت معروف بود به حكومت جدید گیلان منصوب كرد و به اتفاق نصرت الله خان سردار امجد با قشونی كامل سواره و پیاده و مجهز به توپ راهی گیلان شد.

از طرف دیگر فتح الله خان ارفع السلطنه به دستور پدرش سردار امجد به بسیج و تدارك نیرویی چشمگیر از شاهسون های خلخال و و یلكیج دست زده، آماده رسیدن اردوی نظامی به تالش شد. در این جنگ قشون دولتی و سردارها از مجاهدین مشروطه تالش شكست سخت و مفتضحانه ای خورده و عقب نشستند. جالب آنكه بیشتر افراد فتح الله خان ارفع السلطنه كه از شاهسون های پاشاخانلو و اكراد شقاقی خلخال بودند به امید غارت و چپاول به اردوی سردار افخم و سردار امجد پیوسته بودند.
در یادداشت های مشروطیت رابینو، مامور سیاسی انگلیس در رشت، این واقعه چنین گزارش شده است: «سردار افخم با سردار امجد كه مكرر به آنها اشاره شده بود كه به تالش نروند گوش ندادند. ثلث آخر سپتامبر عازم تالش شدند. سربازها بازار آلالان را غارت كرده و سوزانیدند. بعضی از اسباب های رعایای روسی هم جزء آنها سوخته شده بود. بعد از مدتی توقف در آلالان، عازم كرگانرود شدند. آن روز كرگانرودی ها بی خبر سر آنها ریخته یك توپ از ایشان گرفتند و سربازها فورا به كپورچال كه پنج فرسخ مسافت داشت فرار كردند. روز دیگر به انزلی آمدند. از زمان حركت سردارین با اردو شش هفته طول كشید تا آنجا رسیدند، ولی دو روزه مراجعت كردند. سربازها خیلی غارت كردند و در زمان فرار اردو از سرای شهر و بازار انزلی از دست سوارهای شاهسون كه همراه سردارین بودند مردم به تنگ آمده بودند. از ابتدا معلوم بود كه این اردو كشیدن بی ثمر خواهد بود. چون اهالی ترك و عجم از برای جنگ بیشه گیلان به درد نمی خورند و آزموده نیستند و همچنان یكی از فراریان می گفت كه ما كسی را نمی دیدیم ولی یك صد گلوله سر ما ریخته می شد.»۱ رابینو، ص ۷۳
درجنبش مشروطه جنگهای مختلفی در نواحی مختلف تالش ، اسالم ، لیسار رخ می دهد که مبارزان تالشی بی باکانه از استقلال طلبی و مشروطه خواهی دفاع می نمایند و ضمن آنکه صدها شهید تالش را فدای مشروطه می نمایند در برابر دشمن خارجی وسرسپردگی برخی مزدوران داخلی ایستادگی می نمایند که عمدتا با پیروزی قوای تالش به فرماندهی سید اشرف کرگانرودی وسایر همرزمانش منجر گردید .
در اواﺧﺮ دورة اﺳﺘﺒﺪاد ﮐﻪ ﻣﺮدم ﻧﻘﺎط ﻣﺨﺘﻠﻒ اﯾﺮان ﭼﻮن ﺗﺒﺮﯾﺰ و اﺻﻔﮫﺎن ﺟﮫﺖ ﻓﺘﺢ ﺗﮫﺮان ﺑﻪ ﺣﺮﮐﺖ در آﻣﺪﻧﺪ ﻣﺮدم ﮔﯿﻼن ﻧﯿﺰ ﺟﮫﺖ ﺣﺮﮐﺖ ﺑﻪ ﺳﻮی ﺗﮫﺮان ﻧﯿﺮوھﺎی ﺧﻮد را ﺑﺴﯿﺞ ﮐﺮده وﺑﻪ ﺳﻮی ﺗﮫﺮان ﺣﺮﮐﺖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ .
در اﯾﻦ اردو ﮐﺸﯽ ﻣﺠﺎھﺪﯾﻦ ﺗﺎﻟﺶ ﺣﻀﻮر ﻓﻌﺎل داﺷﺘﻨﺪ .وزﻣﺎم اﻣﻮر ﺗﺎﻟﺶ ﺑﻪ اﻧﺠﻤﻦ وﻻﯾﺘﯽ ﺳﭙﺮده ﺷﺪ ،ﺟﻤﻊ زیادی از ﻣﺠﺎھﺪﯾﻦ تالش از ﺟﻤﻠﻪ ﺳﯿﺪ اﺷﺮف ،ﻣﻼ ﻋﺰﯾﺰ ﺷﺮﯾﻌﺘﻤﺪاری بهﻓﺘﺢ ﺗﮫﺮان ﭘﯿﻮﺳﺘﻨﺪ واز ﺧﻮد دﻻورﯾﮫﺎ ی زﯾﺎدی ﻧﺸﺎن دادﻧﺪ ودر ھﻤﯿﻦ زﻣﺎن ﺑﻮد ﮐﻪ ﺳﯿﺪ اﺷﺮف ﮐﺮﮔﺎﻧﺮودی ﺑﻪ ﻟﻘﺐ (ﺷﺠﺎع دﯾﻮان ) ﻣﻔﺘﺨر ﮔﺮدﯾﺪ . ﺳﯿﺪ اﺷﺮف ﺷﺠﺎع دﯾﻮان ﺑﻌﺪ از ﻓﺘﺢ ﺗﮫﺮان درپی سیاست بکارگیری نظام مشروطه از مردان با نفوذ مردمی وجلب رضایت مردم ﻣﺄﻣﻮرﯾﺖ ﺟﺪﯾﺪ در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﭘﯿﺪا ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و آن ﺣﻔﻆ و ﺣﺮاﺳﺖ از اﻧﻘﻼب ﮔﯿﻼن وریاست امنییه ونظمیه گیلان ﺑﻮد .
ﺑﻌﺪ از ﻓﺘﺢ ﺗﮫﺮان و ﻋﺰل ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ ﺷﺎه و ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﺠﻠﺲ دوم ﻣﺸﮑﻠﯽ ﮐﻪ اﯾﺮان ﺑﺎ آن ﻣﻮاﺟه ﮔﺮدﯾﺪ دو دﺳﺘﮕﯽ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن ﻣﺮدم در ﻣﺠﻠﺲ دوم و ھﻤﭽﻨﯿﻦ اوﻟﺘﯿﻤﺎﺗﻮم روﺳﯿﻪ ﺑﻪ اﯾﺮان ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﺟﺐ اﯾﻦ اوﻟﺘﯿﻤﺎﺗﻮم وﻗﺒﻮل آن از طﺮف اﯾﺮان ﺑﺴﯿﺎری از اﻗﺪاﻣﺎت ﻣﻮﺛﺮ ﻣﺠﻠﺲ دوم ناکام ﻣﺎﻧﺪ .ودر ﭘﯽ آن ﻧﯿﺮوھﺎی روﺳﯽ وارد ﮔﯿﻼن و نواحی تالش ﮔﺮدﯾﺪﻧﺪ وﺑﻪ آزار و اذﯾﺖ ﻣﺮدم ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ. رﺷﺖ ﮐﻪ در اﯾﻦ زﻣﺎن در زﯾﺮ ﭼﮑﻤﻪ ھﺎی روﺳﮫﺎ ﺑﻮد از ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺗﺎﻟﺶ ﺳﯿﺪاﺷﺮف ﮐﺮﮔﺎﻧﺮودی و ﻣﻼ ﻋﺰﯾﺰ ﺷﺮﯾﻌﺘﻤﺪاری رھﺴﭙﺎر ﺣﻔﻆ و ﺣﺮاﺳﺖ از ﻣﺮدم رﺷﺖ در ﻣﻘﺎﺑﻞ روﺳﮫﺎ ﮔﺮدﯾﺪﻧﺪ .
ﻧﮫﺎﯾﺖ در ﭘﯽ ﺑﺮﺧﻮردی ﮐﻪ ﺑﯿﻦ مبارزان سلحشور ﺗﺎﻟﺸﯽ ﺗﺤﺖ اﻣﺮ ﺳﯿﺪ اﺷﺮف ﮐﺮﮔﺎﻧﺮودی و ﻣﻼ ﻋﺰﯾﺰ ﺷﺮﯾﻌﺘﻤﺪار ﺑﺎ روﺳﮫﺎ روی ﻣﯽ دھﻨﺪ ، ﻣﺠﺎھﺪﯾﻦ ﺗﺎﻟﺶ ﺑﺪﻟﯿﻞ ﻧﺒﻮدن اﻣﮑﺎﻧﺎت ﮐﺎﻓﯽ ﻣﺘﺤﻤﻞ ﺷﮑﺴﺖ ﺷﺪﻧﺪ و ﻣﻼ ﻋﺰﯾﺰشریعتمدار دﺳﺘﮕﯿﺮ وتوسط روسها همراه با سه تن دیگر از مبارزان مشروطه ، ميرزا يوسف خان جوبنه ای (سرتيپ و معاون رئيس نظميه گيلان) ، صالح خان مژدهی (افسر سرباز) ، كاظم خان علی اوستا (نايب كلانتری)با یک دادگاه فرمایشی در پانزدهم بهمن ماه سال هزارودویست ونود هجری اﻋﺪام شدند که هم اینک بنای یادبودی در شهر رشت، پشت بیمارستان پور سینا برای وی و همرزمانش ساخته شده است. پس از دستگیری ملاعزیز ، ﺳﯿﺪ اﺷﺮف ﮐﺮﮔﺎﻧﺮودی مخفیانه ﺑﻪ ﮐﺮﮔﺎﻧﺮود ولیسار ﺑﺮ ﻣﯽ ﮔﺮدد پس از آن بین ﻧﯿﺮوھﺎی دوﻟﺘﯽ وﺳﺮداراﻣﺠﺪ ﺑﺎ ﻣﺮدم ﮐﺮﮔﺎﻧﺮود ﺑﻪ رھﺒﺮی ﺳﯿﺪ اﺷﺮف درگیری ﺑﺮوز ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و اﻓﺮاد زﯾﺎدی ﺟﺎن و ﻣﺎﻟﺸﺎن را از دﺳﺖ ﻣﯽ دھﻨﺪ اﻣﺎ در ﻧﮫﺎﯾﺖ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﺷﺠﺎﻋﺖ ﻣﺮدم ﮐﺮﮔﺎﻧﺮود ﺗﺎﻟﺶ ،ﻧﯿﺮوھﺎی ﺳﺮدار اﻣﺠﺪ ﮐﻪ ﻧﯿﺮوھﺎی دوﻟﺘﯽ ﻧﯿﺰ او را ﯾﺎری ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ ﺷﮑﺴﺖ ﺧﻮردﻧﺪ دشمنان نهضت با پوشیدن لباس نهضت سعی در تخریب شخصیت انقلابیون ومجاهدین تالش می نمایند و ﺳﻌﯽ ﮐﺮدﻧﺪ ﺳﯿﺪ اﺷﺮف ﮐﺮﮔﺎﻧﺮودی را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ ﻓﺮد ﯾﺎﻏﯽ در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺟﻠﻮه دهند واﯾﻦ اﺗﮫﺎم ﯾﺎﻏﯽ ﺷﺪن ﺳﯿﺪ اﺷﺮف را به ﻣﮑﺮم اﻟﺪوﻟﻪ در ﺗﮫﺮان هم اطﻼع دادﻧﺪ . ﺳﯿﺪ اﺷﺮف ﺑﺮای ﻧﺸﺎن دادن ﺣسن ﻧﯿﺖ ﺧﻮد ،ﺗﻨﮫﺎ ﻧﺰد ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه ﻗﺰاق ونماینده مکرم الدوله در ﺷﻔﺎرود ﻣﯽ رود وﻟﯽ ﺑﻪ ﻣﺤﺾ ورود او را دﺳﺘﮕﯿﺮ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ. ﺑﻪ اﯾﻦ ﺻﻮرت ﺳﯿﺪ اﺷﺮف ﮐﺮﮔﺎﻧﺮودی ﮐﻪ ﺗﻤﺎم زﻧﺪﮔﺎﻧﯽ ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺳﺮ ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ ﻣﺴﺘﺒﺪﯾﻦ ﮔﺬارده ﺑﻮد وﺑﺮای دوﻟﺖ ﻣﺸﺮوطﯿﺖ ﺧﺪﻣﺎت زﯾﺎدی اﻧﺠﺎم داده ﺑﻮد و در ﺷﺮاﯾﻂ ﺑﺤﺮاﻧﯽ ﺣﻔﻆ و ﺣﺮاﺳﺖ رﺷﺖ ﻣﺮﮔﺰ ﮔﯿﻼن را ﺑﺮ ﻋﮫﺪه داﺷﺖ ﺗﻮﺳﻂ ﻗﺰاﻗﮫﺎی اﯾﺮاﻧﯽ ﮐﻪ ﺗﺤﺖ اﻣﺮ دوﻟﺖ ﻣﺸﺮوطﻪ ﺑﻮدﻧﺪ دﺳﺘﮕﯿﺮ وزﻧﺪاﻧﯽ ﻣﯽ ﺷﻮد ،بلایی که مشابه آن بر سر بسیاری از رهبران مشروطه هم آمد ﺑﻌﺪ از دﺳﺘﮕﯿﺮی ﺳﯿﺪ اﺷﺮف ﻧﯿﺮوھﺎی دوﻟﺘﯽ ﺑﻪ اﺗﻔﺎق روﺳﮫﺎ و دﯾﮕﺮ اﻓﺮاد ھﻢ ﻓﮑﺮ آﻧﮫﺎ ﺑﻪ ﮐﺮﮔﺎﻧﺮود ﺣﻤﻠﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ وتعداد زیادی بیش از هفتاد نفر از یاران وبستگان سید اشرف و مبارزان تالشی به شهادت می رسند وتعدادی هم به اسارت در می آیند ،گفته میشود دراین یورش هاوسرکوب مبارزان مشروطه دوتن از فرزندان سید اشرف (امیر وعباداله ) را درنهایت سنگدلی زیر سم اسبان لگد مال می کنند وبه شهادت می رسانند .
در طﯽ اﯾﻦ ﺟﻨﮓ ﮐﻪ ﺗﺎﻟﺸﺎن ھﻢ از ﺟﺎﻧﺐ ﻧﯿﺮوھﺎی دوﻟﺘﯽ و ھﻢ از ﺟﺎﻧﺐ روﺳﮫﺎ ﻣﻮرد ﺣﻤﻠﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ،ﯾﮏ ﻓﺮوﻧﺪ ﮐﺸﺘﯽ روﺳﯽ هم ﺑﻪ ﻣﻮازات ﺳﺎﺣﻞ ﺣﺮﮐﺖ ﻣﯽ ﮐﺮد و ﻧﯿﺮوھا ی مردمی کرﮔﺎﻧﺮودی را ﻣﻮرد ھﺪف ﮔﻠﻮﻟﻪ ھﺎی ﺗﻮپ ﺟﻨﮕﯽ ﻗﺮار می داد ﮐﻪ طﯽ آن ﺑﺎزار ﭼﻪ وﮔﻤﺮﮐﺨﺎﻧﻪ لیسار که درآن زمان مرکز اداری تالش بود را وﯾﺮان نمودند و بدین سان جنبش تالشان در نهضت مشروطه سرکوب و خاموش ماند تادر جایی دیگر چون نهضت جنگل جوانه زند .
 از : رمضان نیک نهاد